سن مناسب برای گفتاردرمانی کودکان چه زمانی است؟
یکی از نگرانیهای رایج والدین این است که «کودک من در این سن باید چقدر حرف بزند؟» یا «اگر فرزندم دیرتر از همسالانش صحبت میکند، چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کنیم؟»
رشد گفتار و زبان از نخستین ماههای زندگی آغاز میشود و فقط به تعداد کلماتی که کودک بیان میکند محدود نیست. واکنش به صدا، برقراری ارتباط، لبخند اجتماعی، صداسازی، غانوغون، اشاره کردن، درک کلمات و دستورهای ساده، استفاده از کلمات و در نهایت جملهسازی، همگی بخشهایی از رشد ارتباطی کودک هستند.
سه سال نخست زندگی از دورههای بسیار مهم رشد مغز و کسب مهارتهای گفتاری و زبانی محسوب میشود. NIDCD نیز تأکید میکند که سالهای ابتدایی زندگی دورهای مهم برای رشد گفتار و زبان است و مشکلات شنوایی یا اختلالات گفتار و زبان میتوانند بر این روند اثر بگذارند.
بنابراین پاسخ به سؤال «سن مناسب برای گفتاردرمانی کودکان» یک عدد ثابت نیست. اگر نشانهای از تأخیر یا مشکل وجود داشته باشد، ارزیابی تخصصی میتواند در سنین پایین انجام شود.
رشد گفتار و زبان کودک از تولد تا ۳ ماهگی
در سه ماه نخست زندگی، کودک هنوز وارد مرحله گفتار کلامی نشده است؛ اما پایههای ارتباط در حال شکلگیری هستند.
نوزاد معمولاً به صداهای بلند واکنش نشان میدهد، هنگام صحبت کردن والدین آرام میشود یا لبخند میزند و به تدریج صدای مراقب اصلی خود را تشخیص میدهد.
صداسازیهای اولیه مانند «کو» کردن، تغییر حالت گریه برای نیازهای مختلف و واکنش به چهره و صدای والدین نیز بخشی از رشد ارتباطی این دوره هستند.
اگر نوزاد نسبت به صداهای محیط واکنش مناسبی نشان نمیدهد، بهتر است موضوع با پزشک کودک مطرح شود و در صورت نیاز شنوایی او بررسی شود. شنوایی مناسب یکی از عوامل مهم در مسیر رشد گفتار و زبان است.
مهارتهای ارتباطی کودک از ۴ تا ۶ ماهگی
در حدود چهار تا شش ماهگی، کودک معمولاً به صداها و تغییرات لحن توجه بیشتری نشان میدهد.
خندیدن، غانوغون کردن، تولید صداهای مختلف هنگام هیجان یا ناراحتی، توجه به موسیقی و اسباببازیهای صدادار از جمله مهارتهایی هستند که در این دوره مشاهده میشوند.
کودک در این مرحله کمکم وارد تعامل صوتی با اطرافیان میشود؛ یعنی ممکن است والد صدایی تولید کند و کودک نیز با صدای دیگری پاسخ دهد. این تعاملهای رفتوبرگشتی، پایه مهمی برای ارتباط بعدی هستند.
رشد گفتار کودک از ۷ تا ۱۲ ماهگی
در نیمه دوم سال اول زندگی، مهارتهای ارتباطی کودک پیشرفت بیشتری میکنند.
کودک ممکن است به سمت منبع صدا برگردد، هنگام صحبت کردن گوش دهد، به بازیهای تعاملی مانند دالیموشه علاقه نشان دهد و برای جلب توجه از صداها استفاده کند.
اشاره کردن، دست تکان دادن، نشان دادن یا دادن اشیا و تقلید برخی صداها نیز از مهارتهای مهم این دوره هستند.
در حوالی تولد یکسالگی، بسیاری از کودکان یک یا چند کلمه معنادار مانند «مامان»، «بابا» یا کلمات مربوط به اشیای آشنا را استفاده میکنند؛ اما زمان دقیق رسیدن به این مهارت میتواند بین کودکان متفاوت باشد.
گفتار و زبان کودک از ۱۳ تا ۱۸ ماهگی
بعد از یکسالگی، معمولاً رشد واژگان و درک زبان سرعت بیشتری پیدا میکند.
کودک ممکن است دستورهای ساده مانند «بیا»، «بده» یا «توپ را بده» را دنبال کند، به پرسشهای ساده درباره محل اشیا واکنش نشان دهد و برای برقراری ارتباط از ترکیب کلمات، اشاره و حرکات بدن استفاده کند.
در این سن، فقط تعداد کلمات مهم نیست؛ بلکه باید به درک زبان، استفاده از اشاره، توجه مشترک و تلاش کودک برای برقراری ارتباط نیز توجه کرد.
طبق معیارهای ارتباطی ASHA، کودکان ۱۳ تا ۱۸ ماهه معمولاً به سمت دنبال کردن دستورهای ساده و پاسخ به برخی پرسشهای «کجاست؟» پیش میروند.
رشد گفتار کودک در ۱۹ تا ۲۴ ماهگی
در فاصله ۱۹ تا ۲۴ ماهگی، رشد واژگان و ترکیب کلمات اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ASHA در این بازه به استفاده و درک حداقل حدود ۵۰ واژه متفاوت و شروع ترکیب کلمات اشاره میکند؛ با این حال، این اعداد نباید بهعنوان یک معیار تشخیصی مستقل در نظر گرفته شوند. رشد هر کودک باید در مجموعهای از مهارتهای ارتباطی بررسی شود.
در این دوره ممکن است کودک عبارتهایی مانند:
- «آب بده»
- «مامان بیا»
- «توپ میخوام»
را به کار ببرد.
اشتباه در تلفظ برخی صداها در این سن نیز میتواند طبیعی باشد، زیرا همه صداهای گفتاری به یکباره و با یک ترتیب ثابت در گفتار کودک تثبیت نمیشوند.
کودک دو ساله باید چقدر صحبت کند؟
یکی از اشتباهات رایج، تعیین یک عدد قطعی برای تعداد کلمات همه کودکان دو ساله است.
CDC در معیارهای رشد دو سالگی، توانایی گفتن حداقل دو کلمه در کنار یکدیگر، مانند «شیر بیشتر»، را یکی از نقاط عطف مهم ارتباطی میداند. همچنین کودک معمولاً میتواند در کتاب تصویری به اشیا اشاره کند و در پاسخ به درخواست، برخی قسمتهای بدن را نشان دهد.
بنابراین اگر کودک دو ساله هنوز کلمات را با یکدیگر ترکیب نمیکند یا در مهارتهای ارتباطی پیشرفت قابل توجهی ندارد، بهتر است موضوع توسط متخصص بررسی شود.
مهم است بدانیم که یک نقطه عطف به تنهایی تشخیص اختلال نیست؛ اما وجود چند علامت همزمان، نداشتن پیشرفت یا از دست دادن مهارتهای قبلی، اهمیت ارزیابی را بیشتر میکند.
رشد گفتار و زبان کودک ۲ تا ۳ ساله
در فاصله دو تا سه سالگی، کودک معمولاً بیشتر از ترکیب کلمات استفاده میکند و به تدریج توانایی توضیح دادن خواستهها، پرسیدن سؤال و برقراری گفتوگوی ساده را پیدا میکند.
ASHA در این بازه به استفاده مکرر از ترکیب کلمات، پرسیدن سؤالهایی مانند «چرا؟» و «چطور؟»، استفاده از برخی شکلهای دستوری و افزایش تدریجی وضوح گفتار اشاره میکند.
کودک سهساله ممکن است درباره اتفاقی که افتاده صحبت کند، سؤال بپرسد، برای جلب توجه والدین از زبان استفاده کند و بتواند گفتوگوی رفتوبرگشتی سادهای داشته باشد.
با این حال، وضوح گفتار نیز به تدریج افزایش پیدا میکند و انتظار نمیرود تمام صداهای گفتاری در سه سالگی کاملاً بدون خطا تولید شوند.
آیا تفاوت بین کودکان طبیعی است؟
بله.
کودکان دقیقاً در یک روز یا یک ماه مشخص به تمام مهارتهای گفتاری دست پیدا نمیکنند. ASHA نیز تأکید میکند که نقاط عطف رشدی در قالب بازههای سنی ارائه میشوند و برای تشخیص قطعی اختلال طراحی نشدهاند.
به همین دلیل، مقایسه دائمی کودک با خواهر، برادر، همکلاسی یا فرزند دوستان ممکن است باعث نگرانی غیرضروری شود.
در عین حال، تفاوت فردی نباید باعث شود علائم هشداردهنده نادیده گرفته شوند.
اگر کودک چند مهارت مورد انتظار را به دست نیاورده، در طول زمان مهارت جدیدی کسب نمیکند یا مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
چه کودکانی به گفتاردرمانی نیاز دارند؟
گفتاردرمانی فقط مخصوص کودکانی نیست که اصلاً صحبت نمیکنند.
آسیبشناس گفتار و زبان میتواند حوزههایی مانند موارد زیر را ارزیابی کند:
- تأخیر در رشد زبان
- تأخیر در شروع گفتار
- مشکلات تلفظ و تولید صداهای گفتاری
- مشکلات درک زبان
- مشکلات بیان و جملهسازی
- اختلالات ارتباطی
- لکنت و ناروانی گفتار
- مشکلات مربوط به وضوح گفتار
- برخی مشکلات ارتباطی در اختلالات رشدی
به همین دلیل، مراجعه به گفتاردرمانگر الزاماً به معنی وجود یک اختلال جدی نیست. گاهی ارزیابی تخصصی فقط برای مشخص شدن وضعیت رشد کودک و ارائه راهنمایی مناسب به والدین انجام میشود.
چه زمانی مراجعه به گفتاردرمانگر ضروریتر است؟
اگر والدین درباره گفتار یا زبان کودک نگرانی دارند، بهتر است نگرانی را جدی بگیرند و برای ارزیابی اقدام کنند.
برخی نشانههایی که توجه بیشتری میطلبند عبارتاند از:
۱. واکنش ضعیف به صدا
اگر کودک نسبت به صداهای اطراف، صدای والدین یا نام خود واکنش مناسبی ندارد، بررسی شنوایی اهمیت زیادی دارد.
۲. پیشرفت نکردن مهارتهای ارتباطی
اگر کودک طی چند ماه تغییر محسوسی در استفاده از صداها، اشارهها، کلمات یا ترکیب کلمات نشان نمیدهد، ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد.
۳. نداشتن ترکیب کلمات در حدود دو سالگی
توانایی استفاده از دستکم ترکیبهای دوکلمهای یکی از نقاط عطف ارتباطی مهم در دو سالگی است.
۴. مشکل واضح در درک زبان
اگر کودک دستورهای ساده متناسب با سن را متوجه نمیشود یا در درک کلمات و پرسشهای ساده مشکل دارد، بهتر است وضعیت او بررسی شود.
۵. گفتار بسیار نامفهوم
در سنین بالاتر، اگر گفتار کودک حتی برای اعضای خانواده بسیار دشوار برای فهمیدن باشد، ارزیابی گفتار و زبان اهمیت پیدا میکند.
۶. از دست دادن مهارتهای قبلی
از دست دادن مهارتهایی که کودک قبلاً به دست آورده است، موضوعی است که نباید نادیده گرفته شود و نیازمند بررسی تخصصی است.
آیا باید صبر کنیم تا کودک خودش شروع به حرف زدن کند؟
در بعضی کودکان، رشد گفتار با سرعت متفاوتی اتفاق میافتد؛ اما «صبر کردن بدون ارزیابی» همیشه بهترین رویکرد نیست.
اگر نشانهای از تأخیر وجود دارد، ارزیابی میتواند مشخص کند که آیا کودک صرفاً در محدوده تفاوت فردی قرار دارد یا نیازمند حمایت تخصصی است.
ASHA تأکید میکند که کمک گرفتن زودهنگام در صورت وجود نگرانی درباره رشد ارتباطی کودک اهمیت دارد و سالهای ابتدایی زندگی فرصت مهمی برای مداخله هستند.
هدف از ارزیابی زودهنگام ترساندن والدین نیست؛ بلکه شناسایی بهموقع نیازهای کودک و جلوگیری از تأخیر در دریافت خدمات مناسب است.
لکنت در کودکان؛ چه زمانی باید پیگیری شود؟
لکنت میتواند به شکل تکرار صداها یا هجاها، کشیدهگویی، مکث یا گیر کردن در جریان گفتار دیده شود.
البته در دوره رشد سریع زبان، بعضی کودکان ممکن است دورههایی از ناروانی طبیعی گفتار را تجربه کنند و هر تکرار یا مکثی به معنی اختلال لکنت نیست.
اگر ناروانی گفتار پایدار است، کودک هنگام صحبت کردن دچار فشار و تقلا میشود، از صحبت کردن اجتناب میکند یا نگرانی والدین ادامهدار است، ارزیابی توسط آسیبشناس گفتار و زبان میتواند کمککننده باشد.
درمان لکنت نیز صرفاً به تمرین تلفظ محدود نیست و بسته به شرایط کودک میتواند ابعاد ارتباطی و هیجانی را نیز در نظر بگیرد.
آیا لکنت از کودک دیگری به کودک منتقل میشود؟
خیر.
لکنت بیماری مسری نیست و از طریق بازی، دوستی یا معاشرت با کودک دیگری که لکنت دارد، منتقل نمیشود.
لکنت یک پدیده پیچیده رشدی است که عوامل مختلفی از جمله عوامل ژنتیکی و عصبی در آن نقش دارند. بنابراین اگر کودکی پس از معاشرت با یک کودک دارای لکنت، ناروانی گفتاری نشان دهد، نمیتوان آن را به «سرایت» لکنت نسبت داد.
آیا دوزبانگی باعث تأخیر گفتار یا لکنت میشود؟
دوزبانگی به خودی خود به معنی اختلال گفتار یا زبان نیست.
کودک دوزبانه ممکن است واژگان خود را بین دو زبان توزیع کند و ارزیابی رشد زبانی او باید با توجه به تمام زبانهایی که کودک در محیط زندگی خود میشنود و استفاده میکند انجام شود.
ASHA نیز توصیه میکند والدین با کودک به زبانهایی که خودشان در آنها راحت هستند صحبت کنند و برای کودک فرصت تعامل، داستانخوانی و گفتوگوی غنی فراهم کنند.
بنابراین حذف یک زبان از محیط کودک بدون ارزیابی تخصصی، راهکار مناسبی برای پیشگیری از مشکلات گفتاری محسوب نمیشود.
والدین چگونه میتوانند به رشد گفتار کودک کمک کنند؟
والدین نقش بسیار مهمی در ایجاد محیط مناسب برای رشد زبان دارند.
با کودک زیاد صحبت کنید
درباره کاری که انجام میدهید، غذایی که میخورید، اسباببازیها و اتفاقات روزمره صحبت کنید.
کتاب تصویری بخوانید
حتی اگر کودک هنوز نمیتواند جمله بگوید، کتاب تصویری فرصت بسیار خوبی برای نامگذاری اشیا، توجه مشترک و یادگیری واژههای جدید فراهم میکند.
به تلاش کودک برای ارتباط پاسخ دهید
اگر کودک با اشاره، نگاه، صدا یا کلمه تلاش میکند چیزی را بیان کند، به تلاش او پاسخ دهید و واژه مناسب را در اختیارش قرار دهید.
جملههای کوتاه و واضح استفاده کنید
سطح زبان والدین بهتر است متناسب با سطح درک کودک باشد. با افزایش مهارت کودک، میتوان طول و پیچیدگی جملهها را نیز افزایش داد.
کودک را دائماً مجبور به تکرار نکنید
گفتار باید بخشی از تعامل طبیعی باشد، نه یک امتحان دائمی.
برای مثال اگر کودک میگوید «توپ»، والد میتواند بگوید: «بله، توپ قرمز. توپ را میخوای؟»
این روش به کودک الگوی زبانی میدهد بدون اینکه او را تحت فشار قرار دهد.
زمان تعامل واقعی را افزایش دهید
صحبت کردن، بازی مشترک، کتابخوانی و فعالیتهای دوطرفه فرصتهای ارزشمندی برای رشد ارتباطی هستند. ASHA نیز بر صحبت کردن با کودک، پاسخ دادن به او، داستانخوانی و ایجاد فرصتهای تعاملی تأکید دارد.
نقش شنوایی در رشد گفتار کودک
یکی از نکات مهم در بررسی تأخیر گفتار، توجه به شنوایی است.
کودک برای یادگیری صداهای گفتاری و زبان باید بتواند گفتار اطرافیان را به شکل مناسبی دریافت کند. مشکلات شنوایی ممکن است در برخی کودکان بر رشد گفتار و زبان اثر بگذارند.
به همین دلیل، در صورت وجود نگرانی درباره تأخیر گفتاری، متخصص ممکن است بررسی شنوایی را نیز توصیه کند. NIDCD نیز ارتباط مشکلات شنوایی با برخی تأخیرهای گفتار و زبان را مورد توجه قرار میدهد.
چگونه یک مرکز گفتاردرمانی مناسب در اصفهان انتخاب کنیم؟
انتخاب مرکز مناسب فقط بر اساس تبلیغات یا وعده نتیجه سریع نباید انجام شود.
والدین بهتر است به مواردی مانند تخصص درمانگر، تجربه کار با کودکان، روش ارزیابی، مشارکت دادن والدین، توجه به شرایط فردی کودک و ارتباط میان درمانگر و خانواده توجه کنند.
برای کودکان خردسال، استفاده از فعالیتهای متناسب با سن و بازی میتواند به ایجاد مشارکت بیشتر در فرایند درمان کمک کند؛ البته برنامه درمانی باید بر اساس ارزیابی تخصصی کودک تنظیم شود.
گفتاردرمانی کودک در کلینیک مهر خانواده اصفهان
مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان از مراکز ارائهدهنده خدمات تخصصی حوزه کودک و نوجوان در اصفهان است. طبق اطلاعات منتشرشده در وبسایت رسمی مرکز، این مجموعه از سال ۱۳۹۴ فعالیت خود را آغاز کرده و خدماتی در حوزه کودک و نوجوان و خدمات توانبخشی از جمله گفتاردرمانی، کاردرمانی و رفتاردرمانی را معرفی کرده است.
یکی از نقاط قوت قابل توجه این مجموعه، توجه به خدمات تخصصی مرتبط با کودکان و نوجوانان و ارائه خدمات در کنار سایر حوزههای روانشناختی و توانبخشی است. این موضوع میتواند برای خانوادههایی که کودک آنها علاوه بر مشکلات گفتاری، نیاز به بررسی سایر جنبههای رشدی، رفتاری یا ارتباطی دارد، اهمیت داشته باشد.
البته انتخاب درمانگر باید بر اساس ارزیابی اختصاصی کودک انجام شود و هیچ مرکز یا روش درمانی نمیتواند برای همه کودکان یک نتیجه یکسان را تضمین کند.
چرا ارزیابی تخصصی بهتر از مقایسه کودک با همسالان است؟
دو کودک ممکن است در یک سن، تعداد متفاوتی کلمه استفاده کنند و هر دو در محدوده رشد طبیعی باشند.
از طرف دیگر، ممکن است کودکی از نظر تعداد کلمات ظاهراً وضعیت خوبی داشته باشد اما در درک زبان، ارتباط اجتماعی، ساخت جمله یا وضوح گفتار با مشکل مواجه باشد.
به همین دلیل، ارزیابی تخصصی به جای تمرکز بر یک عدد، مجموعه مهارتهای ارتباطی و گفتاری کودک را بررسی میکند.
نقاط عطف رشدی ASHA نیز برای کمک به والدین جهت شناخت مسیر کلی رشد طراحی شدهاند و خودشان ابزار تشخیص قطعی اختلال نیستند.
جمعبندی؛ بهترین سن برای گفتاردرمانی کودک چه زمانی است؟
پاسخ کوتاه این است: سن مناسب برای گفتاردرمانی کودکان به نیاز کودک بستگی دارد و یک سن ثابت برای شروع درمان وجود ندارد.
رشد گفتار و زبان از تولد آغاز میشود. در ماههای نخست، واکنش به صدا و صداسازی اهمیت دارد؛ در سال اول، غانوغون، اشاره و نخستین کلمات شکل میگیرند؛ در سال دوم، واژگان و ترکیب کلمات رشد میکنند و در سال سوم، جملهسازی، پرسش کردن، گفتوگو و وضوح گفتار بیشتر میشود.
اگر کودک چند مهارت متناسب با سن را به دست نیاورده، پیشرفت ارتباطی محسوسی ندارد، به صداها پاسخ مناسب نمیدهد، در درک یا بیان زبان مشکل دارد یا مهارتهایی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازید.
گفتاردرمانی فقط برای کودکانی نیست که اصلاً حرف نمیزنند؛ بلکه میتواند در زمینههای مختلف گفتار، زبان، تلفظ، وضوح گفتار، ارتباط و لکنت مورد استفاده قرار گیرد.
مهمترین نکته این است که به جای مقایسه کودک با دیگران، روند رشد خود او را بررسی کنیم و در صورت وجود نگرانی، از یک متخصص کمک بگیریم.
سؤالات متداول درباره سن مناسب گفتاردرمانی کودکان
بهترین سن برای شروع گفتاردرمانی کودکان چه سنی است؟
سن مشخص و یکسانی برای همه کودکان وجود ندارد. اگر نشانهای از تأخیر گفتار، مشکل در درک زبان، مشکل شنوایی یا سایر مشکلات ارتباطی وجود داشته باشد، ارزیابی تخصصی میتواند از سنین پایین انجام شود.
آیا کودک دو سالهای که کم حرف میزند به گفتاردرمانی نیاز دارد؟
کمحرف بودن به تنهایی تشخیص اختلال نیست؛ اما اگر کودک در حدود دو سالگی از ترکیب حداقل دو کلمه استفاده نمیکند یا پیشرفت ارتباطی محسوسی ندارد، بهتر است وضعیت او ارزیابی شود. CDC ترکیب حداقل دو کلمه را یکی از نقاط عطف ارتباطی مهم دو سالگی معرفی میکند.
آیا دیر حرف زدن کودک همیشه طبیعی است؟
خیر. برخی کودکان دیرتر به مهارتهای زبانی میرسند، اما تأخیر گفتار گاهی میتواند با مشکلات شنوایی، زبان یا سایر عوامل رشدی مرتبط باشد. بنابراین در صورت نگرانی، ارزیابی تخصصی توصیه میشود.
آیا گفتاردرمانی فقط برای کودکان بدون گفتار است؟
خیر. گفتاردرمانی میتواند برای مشکلات زبان، تلفظ، وضوح گفتار، لکنت، درک زبان و سایر مشکلات ارتباطی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
آیا دوزبانه بودن باعث لکنت یا تأخیر گفتار میشود؟
دوزبانگی به خودی خود علت لکنت یا اختلال زبان محسوب نمیشود. ارزیابی کودک دوزبانه باید با در نظر گرفتن تمام زبانهای مورد استفاده در محیط کودک انجام شود.
آیا مشکلات شنوایی میتواند باعث تأخیر گفتاری شود؟
بله. شنوایی نقش مهمی در دریافت و یادگیری زبان و صداهای گفتاری دارد و در صورت وجود تأخیر گفتاری، بررسی شنوایی میتواند بخشی از فرایند ارزیابی باشد.
آیا مراجعه زودهنگام به گفتاردرمانگر ضروری است؟
در صورت وجود نگرانی درباره رشد ارتباطی کودک، ارزیابی زودهنگام میتواند به شناسایی سریعتر نیازهای کودک کمک کند. ASHA بر اهمیت کمک گرفتن زودهنگام در صورت وجود نگرانی تأکید دارد.
مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان؛ راه ارتباطی
نام مرکز: مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان
وبسایت:
mehrekhanevade.ir
تلفن دفتر:
۰۳۱۳۳۳۶۵۱۲۱
موبایل:
۰۹۲۰۱۹۴۱۴۸۲
آدرس:
اصفهان، میدان جمهوری، ابتدای خیابان امام خمینی، فرعی ۱۱، شمسآباد
ساعت کاری اعلامشده در وبسایت مرکز:
همهروزه بهجز روزهای تعطیل، از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب.
اینستاگرام:
mehrekhanevadeh.esf
ایتا:
eitaa.com/mehrekhanevadeh_esfahan
برای اطلاع از شرایط پذیرش و هماهنگی نوبت، بهتر است پیش از مراجعه با مرکز تماس گرفته شود.
منابع و رفرنسهای علمی
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: Age Ranges.
ASHA – Communication Milestones - American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: Birth to 1 Year.
ASHA – Birth to 1 Year - American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 19 to 24 Months.
ASHA – 19 to 24 Months - American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 2 to 3 Years.
ASHA – 2 to 3 Years - National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Speech and Language Developmental Milestones.
NIDCD – Speech and Language Developmental Milestones - Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Milestones by 2 Years.
CDC – Milestones by 2 Years - مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان. درباره ما و خدمات مرکز.
معرفی مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان - مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان. اطلاعات تماس و آدرس مرکز.
صفحه تماس با مرکز مهر خانواده
